Interessante Kohnstammlezing door Christien Brinkgreve, hoogleraar sociale wetenschappen aan de Universiteit van Utrecht. (VK)
Enkele fragmenten.
Het scheelt veel als emotiebeheersing van jongsaf aan is bijgebracht. Kinderen bij wie dat wel gebeurd is, hebben een streepje voor. Zij beschikken in grotere mate over de zelfdiscipline die nodig is in het onderwijs.
Kinderen zijn in het nadeel als ze een emotionele uitrusting hebben meegekregen die niet past, als ze zich onvoldoende kunnen beheersen en zich daardoor niet kunnen voegen naar het systeem van de school.
Eind negentiende eeuw was de lagere school gericht op het leren van deugden die nodig werden geacht voor deelname aan de samenleving. Die vereiste dat burgers konden lezen en schrijven, maar ook in staat waren tot beschaafd gedrag en discipline. Kinderen leerden zich te voegen naar het gezag van onderwijzers en hun lichaam en gedrag te beheersen:’zij moesten zich ordelijk in rijen kunnen opstellen en wachten, rustig urenlang in een schoolbank zitten en zich onderwerpen aan een strikt schoolregime’.
In de loop van de twintigste eeuw verschoof het accent van een externe sociale dwang naar een grotere zelfcontrole. Als die al mogelijk was.
Dat betekende een verschuiving van autoriteit en vaste regels naar meer flexibiliteit, passend bij een minder hiërarchische samenleving, en een stimulering van zelfontplooiing.
Deze tijd, met zijn idealen van vrijheid en individualiteit, vraagt vooral ruimte voor eigen ontwikkeling, als contrast met het gevormd worden naar een van buitenaf bepaald model.
Het leren van een code van orde, vlijt en gehoorzaamheid is verschoven naar ontplooiing van eigen talenten.
De klacht over kinderen is dat de beheersing van binnenuit te weinig solide is, dat ze slecht zijn opgevoed en problemen hebben met gehoorzaamheid en discipline.
Maar moeten ze dat dan op school gaan leren? Gaat het daar niet meer om rekenen en taal?
Over de hele lijn geldt dat docenten niet meer kunnen lesgeven zoals ze vroeger gewend waren. Ze staan in een andere verhouding met hun leerlingen, die ze andere dingen moeten bijbrengen dan de leerstof alleen.
En dan komt er een verhaaltje over de kosten die uit de boot gevallen leerlingen met zich meebrengen en emotioneel kapitaal.
Mijn kritiek is dat de hoogleraar overdrijft wanneer ze in tijd dichterbij komt. Leraren zouden meer aandacht moeten hebben voor de voorkeuren en mogelijkheden van de leerlingen. Ze zouden meer moeten doen om de leerlingen aan te spreken en er zou meer gevraagd worden van de leraar als persoon.
Maar ze heeft wel gelijk als ze zegt dat we niet alles vanuit economisch perspectief moeten bekijken. En ook dat emotiebeheer beter jong geleerd is dan oud gedaan. Terug naar de ouders, jeugd en opvoeding. Terug naar thuis, want daar wordt het emotioneel kapitaal in eerste aanleg gevormd.
Een mooie wens, een mooie gedachte.
Maar dan zal er ook wat aan de opvoeding van veel ouders moeten gebeuren.
emotiebeheersing door sancties
De vraag blijft in hoeverre zaken als emotiebeheersing en discipline van binnenuit komen. Ik heb daar sterke twijfels over. Ik denk eerder dat jong en oud voornamelijk emoties beheerst, vanwege een mogelijke sanctie of andere nadelen die zouden kunnen volgen. Als men het slachtoffer wil doen geloven dat zijn beschaving van binnenuit moet komen, zonder externe ‘dwang’, lijkt me de enige weg hiertoe, een voortdurend beroep te doen op allerlei persoonlijk te internaliseren schuldgevoelens.
Ik zie dit niet als een bevrijding; tegenstanders van ‘gezag’ hebben het afschaffen van extern gezag vaak als een bevrijding voorgesteld. Het vernieuwende onderwijs gaat deze weg nog steeds: gezag zou daarom van binnenuit moeten komen. Ik geloof daar dus niet zo in, en de praktijk van het zelfstandig leren en werken lijkt dit ongeloof te bevestigen.
Verder heb ik geen hoogdravende mensbeelden voor ogen als ik gewoon orde wil in een klas. Vooral pragmatische motieven maken dat een klas een uur in stilte blijkt te kunnen werken, na enige training.
Uitholling en misbruik van gezag…
Ik denk dat die dame dat ook bedoelt.
Normen en waarden, of gewoon je mond houden op zijn tijd wordt aan jonge kinderen in het gezin blijkbaar niet meer geleerd. Vandaar dat wij dat de klas zo vaak moeten corrigeren.
Ze heeft wel een punt met haar voor de hand liggende analyse of conclusie dat de tijden veranderd zijn.
Er moet echter wel opgemerkt worden dat het gezag van de jaren vijftig zijn langste tijd wel gehad had, zowel door uitholling als ook door misbruik.
Kijk voor dat laatste maar naar de misstanden van vijftig jaar geleden op de Rooms Katholieke internaten, die voor een deel voortkwamen uit misbruik van gezag dat op zijn einde liep.
verdeling van miezerige kennis
Alle leerlingen hebben recht op goed onderwijs. Maar het is voor mij onverteerbaar dat kinderen van ouders die zich er wel voor hebben ingezet dat hun kinderen een zekere discipline aanvaarden slechter onderwijs krijgen omdat andere ouders de opvoeding van hun kinderen hebben laten sloffen. Ik ben me er goed van bewust dat je soms ouder bent van een kind dat ook met zeer grote inspanning van de ouders niet opvoedbaar is en door zijn ouders niet schoolrijp gemaakt kán worden. Dan hebben we een geval waarbij de ouder niets te verwijten valt. Maar m.b.t. wel opvoedbare kinderen moeten de rechten van tot schoolrijp gedrag opgevoede kinderen en hun ouders wel gerespecteerd worden en het is onaanvaardbaar dat ze moeten opdraaien voor wangedrag van onverschillige ouders. Herverdeling van rijkdom en macht is aanvaardbaar maar gelijkschakeling van kennis door leerwillige leerlingen onder slechte omstandigheden onderwijs te laten volgen en zo het algemene kennisniveau te verlagen (precies het omgekeerde van wat de basisvorming pretendeerde te bereiken) is voor mij onaanvaardbaar.
Seger Weehuizen
Ouders medeschuldig……
Het is volledig terecht dat je de ouders medeschuldig verklaart aan de teloorgang van goed onderwijs. Breek de leraar de bek niet open. En, zoals je zegt, zijn de kinderen van goedwillende ouders de dupe.
ontmoedigingsproces
Wat ik het ergste vind van de teruggang van het onderwijs dat de jaren die verloren gaan de beste jaren zijn om te leren. Naar mijn idee is een leerhouding de voorwaarde om te kunnen leren. Ik denk dat er in het onderwijs een groot ontmoedigingsproces gaande is.
Nu nog zijn er mensen te vinden die bekwaam geacht kunnen worden zonder bevoegd te zijn, blijkbaar. Maar als je doordenkt dan is dat maar voor korte duur. Dan komen die mensen die geen goed onderwijs hebben genoten en veel minder algemene kennis hebben. En hoe dan verder?
modegevoelig
Ouders, kinderen, leerkrachten, zijn soms net mensen; ze blijken gevoelig voor heersende modes. Als kringgesprekken in de mode zijn, willen ze dat er op school kringgesprekken worden gehouden. Hetzelfde als ‘vrije expressie’, projectonderwijs en wat niet al op ‘alle’ scholen met groot enthousiasme wordt gepraktiseerd. ‘Willen wij ook’.
Ik wil dus niet zomaar ouders de schuld geven. Wel zou de mogelijkheid voor ouders een school naar de eigen wensen te kunnen stichten niet moeten worden ingeperkt.
Verder vind ik het beginsel ‘ik bemoei me niet met uw opvoeding, u bemoeit zich niet met mijn lessen’, een werkbaar uitgangspunt. Dit allemaal uiteraard binnen de grenzen van de redelijkheid.