Interessant artikel van Abram de Swaan in NRC/Handelsblad over het verbod op ornament in de architectuur van de twintigste eeuw. De parallel met het onderwijs is zonneklaar.
De oude elites die elkaar zo noest bestreden waren het ongemerkt op één punt eens, van gereformeerden tot hervormden, katholieken, sociaal-democraten en zelfs communisten: de mensen moesten worden opgevoed, gevormd, kortom, omhoog getild, naar een hoger niveau van ontwikkeling en cultuur.
We weten het nog. Wij ouderen zijn erbij geweest. Het was de belangrijkste reden waarom theorievorming in de lagere regionen van het onderwijs werd opgeschroefd en waarom men handwerk als inferieur ging beschouwen.
Abram de Swaan:”Grappig genoeg vonden ook de provo’s dat van het ‘klootjesvolk’ en de linkse studenten bij de Maagdenhuisbezetting evenzeer.”
Zó breed was de consensus, dat niemand deze opmerkte.
Maar niet elk signaal is in de loop van de tijd tot ruis geworden, niet alle beelden zijn vergruisd. Er is één uitzondering. Dat is het smaakdictaat in ontwerp en architectuur, het smaakdictaat dat alle ornamenten verbiedt.
”Wat”, zo ween ik wel tijdens de wandeling, “wat heb ik toch misdaan, dat mij geen roosje, geen engeltje, niet eens een wijnrank is gegund buiten de omheining van de oude binnenstad, waarom nergens anders nog een dolfijn aan de geveltop, een kariatide onder het balkon, of een welig naakt gestuukt in het portaal?”
Dat mag niet, dat weet ik best, dat mag niet van boeman Bauhaus en sedertdien is het voor iedereen verboden, voor elke ontwerper, voor iedere architect. Het is strikt verboden vanwege het smaakdictaat. Een ornament dat kan nog heel misschien, bij hoge uitzondering, maar een versiering die iets voorstelt, figuratief, of die wat vertellen wil, narratief, is dan taboe.
In naam van Adolph Loos, van Mies van der Rohe, van Frank Lloyd Wright en Le Corbusier, van Sandberg en van Premsela:”Gij zult U geen beelden snijden, noch enige gelijkenis maken van wat in de hemel, op aarde of in de wateren is.”
En voorwaar, dat gebod wordt nageleefd, al bijna honderd jaar. En niet alleen in Amsterdam of Nederland, maar in geheel Europa en in de VS en zelfs in het overvloedige Latijns-Amerika, in Shanghai, Moskou en New Dehli.
Het was het begin van ‘social design’, waarbij niet langer de gebruikers de opdrachtgevers waren, maar de ontwerpers zich moesten afvragen wat de behoeften waren van die onbekende en nog onwennige gebruikers. De architecten en ontwerpers moesten voor het eerst in hun ontwerpen sociale problemen aan de orde stellen.
Weg met het ornament! Rein leven, nieuwe soberheid, nieuwe eerlijkheid, verheffing van de werkende stand door vakbeweging en socialisme, en bovenal het nieuwe, democratische beginsel van gelijkheid en gelijkwaardigheid.
Herkent U het al, de bedding waarin het mogelijk werd dat mensen als Cals, Deetman, Van Kemenade, Wallage en Netelenbos boven kwamen drijven en wapenfeiten konden neerzetten, die alle tezamen leidden tot de neergang van ons onderwijs?
Reacties zijn gesloten.
Stalinistische architectuur
De parallellen met het onderwijs zie ik ook. De bouwkunst is al heel lang in de greep van een griezelig conformisme. Vernieuwend is hier, meer nog dan in het onderwijs, het sleutelwoord. Wie iets maakt dat al eens eerder vertoond is, al is het een kathedraal van schoonheid, wordt afgebrand door de spraakmakende gemeente in architectenland. Lang heb ik gedacht dat het een kwestie van geld was, omdat al die hedendaagse producten er zo goedkoop uitzien, maar het is een kwestie van ideologie. Ook hier zijn natuurlijk dissidenten, (ik hoorde er laatst een heel sympathiek spreken over ‘aansluiten bij de omgeving’) maar ook hier hebben die weinig in te brengen. Goed, ze mogen hun huisjes bouwen, maar in de architectuurbladen ziet men het als porno.
De opdrachtgever kan kiezen tussen glazen flats en hard-plastic flats en tussen twee modellen lollig-scheve huisjes in de Vinexwijk.
En ook hier geldt: men verkoopt de meest verschrikkelijke troep met modieuze kletsverhalen.
Het klimaat waarin….
Het gaat mij om het klimaat dat aan het begin van de vorige eeuw ontstond, waarin ideologie het wint van menselijkheid.
In de architectuur heeft de genoemde ideologie gezorgd voor afschaffing van het ornament (wat in principe bij ieder mens ingebakken zit), eenvormigheid en verlies van de menselijke maat. Vele architecten behoren daarom in mijn ogen tot de categorie criminelen. Zij hebben collectief de samenleving op hun manier in het verderf gestort.
We kennen allemaal onze geschiedenis en weten dus ook waar die ene ideologie, die voor een groot deel zijn oorsprong vond bij onze oosterburen, in verschillende vemommingen toe heeft geleid.
Zonder dat was het ook in het onderwijs nooit zover gekomen.
Het spijt me Hals
Maar die ene ideologie is ontstaan meer in de zuidelijke hoek van Europa en niet bij onze Oosterburen. Daar heeft men gewoon een ratjetoe van oude symbolen en gebruiken bij elkaar gesnord. Zo is de gele ster een bedenksel van paus Urbanus de eerste in de 10e eeuw. Hij gebruikte de ster trouwens voor hetzelfde doel dan waar het tien eeuwen later ook voor gebruikt zou worden. Wat betreft ornamenten en andere versiersels heeft de ene ideologie niet te klagen. Zowel de kunst als de architectuur werden gecreeerd naar het voorbeeld van het oude keizerrijk. Aan ornamenten geen gebrek dacht ik.
Uiteindelijk vindt ik het ten principale volstrekt uit den boze dat in een debat bij het minste geringste parallellen worden getrokken met de ene ideologie en met de duisterste periode van Europa. Niet omdat men moet vergeten, niet omdat het onder het kleed geschoven moet worden, maar omdat het debat onmiddellijk wordt doodgeslagen en stopt. Niemand, maar dan ook niemand wil in verband worden gebracht met die ene ideologie en zijn excessen. Niet aan de linkerkant en niet aan de rechterkant. Het getuigt voor mijn part van een volstrekt gebrek aan steekhoudende argumenten en is BON-onwaardig.
Die duivelse vermomming…
…zag ik vanuit mijn ooghoeken natuurlijk ook, maar ik doelde op het Bauhaus dat zijn oorsprong vond in Weimar, voor de oorlog naar de Verenigde Staten verhuisde en daar zijn meeste invloed kreeg.
Verder hebben we in de twintigste eeuw die verdammte ideologie in diverse andere vermommingen zien langskomen, waaronder het gelijkheidbeginsel in het onderwijs.
Verlichte dictatuur
Ik erken en herken als ik naar het onderwijs kijk de terreur van de deskundigen. Maar als ik in een grote boog om la Defense bij Parijs loop beleef ik bij het er naar kijken wel degelijk een opwindend gevoel. Geen pornografische opgewondenheid maar esthetische. Ookde nieuwste citées nouvelles, de overloopsteden van Parijs, zijn goed vorm gegeven en lijken organisch gegroeid. Maar er is geen figuratieve kunst in verwerkt. Wat de architekten denken van de “grachtenhuizen”die men bij station Helmond vanuit de trein ziet weet ik niet maar ik zou er best willen wonen. De bouwwereld heeft ondanks de Bauhausdictatuur toch hele mooie dingen voortgebracht. Dat kun je van de dictatuur van de onderwijsvernieuwlers niet zeggen.
Seger Weehuizen
Seger, je moet naar de buitenwijken kijken….
Dat is de plek waar de mensen wonen en waar het meeste kwaad is geschied.
Maak anders een ritje door Nederland, overal zijn de huizen hetzelfde.
Dat overkomt ons ook in het onderwijs. Het is overal hetzelfde en verboden uit de pas te lopen. Contrôlezucht alom.
Gelukkig trekken vele docenten zich daar niets van aan.
Bovengenoemde ideologie is de wortel van alle kwaad.
De rest is symptoombestrijding.
Dat laatste is helaas ook wat BON meest doet.
Bauhaus is de schuldige?
Hals schrijft: “Bovengenoemde ideologie is de wortel van alle kwaad.”
Dus Bauhaus is de wortel van alle kwaad? Leg eens uit, als je wilt.
Het gelijkheidsbeginsel, Marten….
Rein leven, nieuwe soberheid, nieuwe eerlijkheid, verheffing van de werkende stand door vakbeweging en socialisme, en bovenal het nieuwe, democratische beginsel van gelijkheid en gelijkwaardigheid.
Bauhaus was hier een uitvloeisel van.
Gropius, de directeur van Bauhaus, geloofde met zijn docenten dat hun architectuur mensen beter zouden maken, en uiteindelijk mede zou leiden tot een veranderde en in de hun ogen dus verbeterde wereld. Zodra mensen in luchtige, zonnige ruimtes konden wonen, in simpele woonblokken zonder enige versiering, zouden ze als vanzelf anders gaan leven, meer solidair en gelukkig.
Belachelijk natuurlijk.
Ze vonden de kreet ‘form follows function’ uit, met als gevolg dat toegevoegde schoonheid verboden werd. De schoonheid van het gebouw moest voortkomen uit de constructie zelf. Een mooi laat voorbeeld is het Centre Pompidou in Parijs, waar de darmen van het gebouw naar de buitenkant verplaatst zijn. Eén keer leuk natuurlijk zo’n gebouw, maar daarna niet meer. Het heeft wél de sociale woningbouw, projecten als de Bijlmer en andere non-architectuur opgeleverd, die in plaats van een betere wereld of betere mens alleen maar criminaliteit hebben voortgebracht.
Bauhaus is wel schuldig aan die mislukte architectuur van de twintigste eeuw, waartussen wij onze kinderen hebben moeten groot brengen.
Het had zonder Bauhaus allemaal zoveel mooier kunnen zijn.
patroon
Ook die archtectuur is naar aanleiding van hoe mensen denken en handelen. Hoe worden de patronen zichtbaar? Patronen die ook te herkennen zijn in het onderwijs? Kijk naar het leiderschap en management van Scheringa:
Scheringa bedonderde zijn klanten voor zelfverrijking, nu mobiliseert hij zijn medewerkers weer voor eigenbelang. Griezelig! Roepen dat je het om de werkgelegenheid doet terwijl het enige doel van Scheringa is om de aandelen te verkopen, zijn EIGEN aandelen en daardoor probeert hij te vermijden van openbaar worden van de talloze lijken die in veel kasten bij deze bank zitten. Dit is niet een patroon die wij steeds weer herkennen? In de zorg, bankwereld, onderwijs……..
Wat maakt dat het personeel van Scheringa als eén man achter hem lijkt te staan, terwijl Scheringa ook Frank de Grave zo buiten zette destijds en Scheringa geen kritiek duldde als ik het goed begrepen heb. Welke psychologische effecten zijn er telkens zichtbaar en wat is de remedie?
Symptoombestrijding alleen lost de ziekte niet op….
Het gaat er mij om dat al die ellendige zaken binnen een patroon vallen. Dat je het patroon moet herkennen om vervolgens actie te ondernemen.
Alles wat binnen het onderwijs gebeurt, is ook een uitvloeisel van die verkeerde ideologie waardoor we al decennialang geteisterd worden.
Ook het Scheringaverhaal valt daarbinnen. Inhaligheid ten koste van de gedupeerde medemens.
Simpel is niet altijd juist
Hals! Laten we niet zoeken naar de simpele verklaringen: het is allemaal de schuld van….. het communisme, de ontkerkelijking, het milieu, de architectuur, de buitenlanders, de onderwijskundigen, het kapitalisme. Kom op, dat niveau hebben we hier op het forum niet. Kies niet de makkelijkste weg.
We houden ons bij Onderwijs. Het gaat daar niet goed! Het is vooral belangrijk om hiervoor een oplossing te zoeken, of er in ieder geval een bijdrage aan te leveren. Wijzen met het vingertje werkt zelfs vaak averechts.
blijven signaleren
Onderwijs is geen uitzondering. Dat is nu wel duidelijk. Fouten die in andere sectoren van de markt gemaakt worden, worden al zo lang gemaakt in het onderwijs en daardoor is BON in het leven geroepen. We lijken nu gehoord te worden op sommige punten en als het even mee zit dan hebben we in het onderwijs door alle ontwikkelingen in de zorg en de banken geen klokkenluider nodig. Het congres van Passend onderwijs is uitgesteld, misschien komt er wel afstel? Het onderwijscafe van 4 november gaat niet door………Tekenen dat er iets begint te dagen? Als de bijeenkomsten van de SP iets gaan opleveren, wie weet dat er dan een andere wind gaat waaien in onderwijsland? Lange adem…….
Eerst de diagnose;
dan de remedie lijkt me de correcte volgorde.
Bij het stellen van de diagnose over de staat van het onderwijs hoort ook het aanwijzen van schadelijke oorzaken (“schuldigen”) en het verhinderen van kwalijke invloeden.
Een arts die alleen maar aan symptoombestrijding doet is volgens velen een slechte arts.
diagnose
Die schuldigen komen hier en daar goed in beeld toch? Nu het onderwijs nog…….Of denk je dat de “gewaarschuwden” veroorzakers zich nu voorlopig schuilhouden, nu de bankwereld/gezondheidszorg schudt op zijn grondvesten? Die wind van die lange adem heeft nu wel zin hoor!
@gems
Hinke vindt het aanwijzen van “schuldigen” niet zinvol maar reparatiepogingen hebben weinig zin zolang hun verderfelijke invloed blijft bestaan.
Bij rekenen dreigt nu de situatie….
Bij rekenen dreigt nu de situatie dat, nu eindelijk erkend is dat er problemen zijn met het rekenonderwijs, dat degene die verantwoordelijk zijn voor de ellende vele miljoenen krijgen om het rekenprobleem op te lossen.
Overigens is dat steeds het geval geweest bij onderwijskundige vernieuwingen. Onderwijskundigen bedachten nieuwe concepten., kregen geld om dat uit te voeren, merkten dat het allemaal nog steeds niet goed ging (of slechter werd) en gingen opnieuw met de pet rond bij de overheid om het onderwijsprobleem op te lossen.. En net als bij rekenen waren de “oplossingen” alleen nog extremere varianten van de ideologie die het eerder al verstierde.
ja het grote geld
Ja 89 dat grote geld, de manier waarop de zilvervloot binnenvaart etc. Ach ze doen maar als ze daar gelukkig van worden. Waar het mij om gaat dat weerloze kinderen die later onze maatschappij trekken de dupe zijn en dat degenen die dit zien, mond dood worden gemaakt en ouders weten van niets……..Scholen verboden kinderen te helpen omdat deze kinders dan in de war zouden raken…….etc. Wie het allemaal kunnen signaleren dat zijn wij. Bewust maken en een situatie maken in de school dat het veilig is dat we onze mond kunnen opendoen…………..de lange adem. En laten we niet vergeten iets te “vieren” als we een subdoel gehaald hebben! En als we zo’n zilvervloot rechtsomkeer zien maken is dan mooi meegenomen, niet? Beter zou zijn als we die zilvervloot kunnen inzetten voor reparaties natuurlijk.
Niet op die manier
Het is wel zinvol als je de verantwoordelijken en hun kwalijke ideeën kunt aanwijzen. Het is NIET zinvol om ‘het kapitalisme’ , ‘de linkse kerk’ of andere algemeenheden aanwijst als de oorzaak/de schuld etc.
verderfelijke invloed
Ja, daar heb je natuurlijk een punt, Hinke. Invloed kan mijn inziens alleen afnemen met tegen actie………….en dat komt uit groot verzet, tegen acties of als het grote geld in een andere hoek te halen is. Hoe snel worden de bakens verzet als de subsidies ergens anders aan besteed worden? Zo wordt het verschil tussen ideologie en graaien zichtbaar……….
Maar ook het marktdenken in onderwijs moet de nek omgedraaid worden denk ik, want dat is de drive toch om groter te willen worden en steeds meer aan “niet werkvloer” uit te geven………?
Graag nog wat uitleg………..kan geen kwaad!
Kwaliteit en Markt
In gevallen waarin een markt zonder meer normaal is hoeven er helemaal geen grote bedrijven ontstaan. Neem de ICT-markt. Daar hebben we Microsoft. Maar ook duizenden kleine bedrijfjes in Silicon Valley. Voor de beurs en de producttevredenheid van de klant is het nodig dat er geen monopolievorming optreed. Bill Gates is daarom door Nellie Kroes hard aangepakt.
Als je gesubsidieerd onderwijs als markt bekijkt zie je dat zij door de politiek helemaal verpest is. Nieuwkomers kunnen zich er haast niet op vestigen, de consument en de financier vormen gescheiden partijen en de goede kwaliteitscontrole ontbreekt. Ideale omstandigheden voor corruptie en woekerwinsten.
Maar onderstel nu eens dat iedere organisatie die met succes leerlingen opleidt voor elke leerling van een bepaald schooltype dezelfde hoeveelheid geld krijgt. Elke school, groot of klein moet dan zowel aan de eisen van de overheid als aan de wensen van de ouders voldoen. Een bepaald percentage van leerlingen van een bepaald schooltype, een percentage dat mede vastgesteld wordt op grond van het instroomniveau van de leerlingen, moet, wil de school de volledige subsidie ontvangen, voor een extern examen slagen. Andere eisen worden door de overheid nauwelijks gesteld. Ouders kunnen dan een van de gecertificeerde scholen uitkiezen. Sommige scholen zullen proberen hogere slagingspercentages te halen; andere trekken leerlingen door het extra’s dat zij bieden. Scholen hoeven helemaal niet groot te zijn en zullen beter onderwijs kunnen geven naarmate de leraren beter opgeleid zijn en het aantal personen dat zich niet op de werkvloer bevindt zal om financiële reden klein moeten blijven. Zo kunnen de door ons gewenste kleine scholen met goedbetaalde dus goed opgeleide zelfstandig opererende leraren ontstaan. Zich frequent misdragende leerlingen moeten natuurlijk van school gestuurd kunnen worden en een school zal dat ook doen als zij daardoor gemakkelijker haar quotum haalt.
Seger Weehuizen
@Hinke…
Je mist de kern van de zaak.
Symptoombestrijding alleen lost de problemen niet op.
Als je het stuk en de discussie goed leest, worden de problemen veroorzaakt door een verkeerde ideologie die aan de problemen vooraf gaat.
Het is niet voor niets dat de problemen zich niet tot het onderwijs beperken.
Het is boven goed uitgelegd.
Het verbaast me dat je het niet goed hebt begrepen.
De ziekte moet bij de wortel worden aangepakt en niet bij de ‘rode vlekjes op de wangen’.
Verbazing?
“Het verbaast me dat je het niet goed hebt begrepen.”
Misschien nóg een keer uitleggen?
Misschien komt ook het onderwijs….
Schoorvoetend doen sommige ‘kleinere’ architecten pogingen het ornament weer een plek terug te geven in de architectuur.
Opmerkelijk valt deze bescheiden poging samen met het eeuwfeest van Ornament und Verbrechen, de beroemde lezing uit 1908 waarin de Weense architect Adolf Loos (1870-1933) het ornament in de ban deed. Ornament und Verbrechen werd zelfs zo invloedrijk dat Loos later, toen hij was teruggekeerd naar een modern classicisme, het succes ervan betreurde. Maar toen was het al te laat, de geest was uit de fles. De slagzin ‘ornament is een misdaad’ had zich in de hoofden genesteld van alle moderne architecten die streefden naar een zakelijke vormgeving.
In Ornament und Verbrechen gebruikt Loos twee argumenten tegen ornamenten in architectuur en vormgeving. Het eerste is economisch. „Het ornament is verkwisting van arbeid en daardoor verkwisting van gezondheid”, schrijft Loos. Onderbetaalde arbeiders vervaardigen met veel moeite ornamenten die, goed beschouwd, volstrekt overbodig zijn, vond hij.
Veel effectiever is Loos’ tweede, morele, argument tegen versieringen: het ornament is een teken van degeneratie. Ornamenten zijn iets voor primitieve volkeren en misdadigers, schrijft Loos. De moderne mens die zich tatoeëert is een misdadiger of een gedegenereerde. Er zijn gevangenissen waar tachtig procent van de gevangenen tatoeages hebben. De getatoeëerden die niet gevangen zitten, zijn latente misdadigers of gedegenereerde aristocraten. Degene die het zonder ornamenten kan stellen, is superieur en getuigt van ‘grote, geestelijke kracht’, beweert Loos.
Het verbod op ornamenten in de architectuur heeft het langst geduurd in Nederland, terwijl in landen als Frankrijk, de Verenigde Staten, Engeland en ook Duitsland met de komst van het postmodernisme het ornament al in de jaren tachtig al in ere werd hersteld.
Misschien komt ook het onderwijs nog aan de beurt.