{"id":824,"date":"2017-02-02T09:02:42","date_gmt":"2017-02-02T08:02:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.beteronderwijsnederland.nl\/vakwerk\/?p=824"},"modified":"2017-03-19T22:54:36","modified_gmt":"2017-03-19T21:54:36","slug":"een-leven-lang-leren","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.beteronderwijsnederland.nl\/vakwerk\/2017\/02\/een-leven-lang-leren\/","title":{"rendered":"Een leven lang leren: retoriek versus de praktijk"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>door Herman Blom<\/strong>,\u00a0publicist en consultant op het gebied van Nederlands-Duitse samenwerking. Hij schreef verschillende artikelen waarin de Duits-Nederlandse vergelijking centraal staat.<\/p>\n

Inleiding
\n<\/strong>Een leven lang leren is een belangrijk doel van Nederlands en Europees beleid. Nederland behoort wat betreft het volgen van opleidingen en cursussen in dit kader zelfs tot de top vijf van de Europese Unie. De leven lang leren-industrie groeit en bloeit in Nederland. Toch is het leven lang leren momenteel het onderwerp van politieke pleidooien en stimuleringsprogramma\u2019s. Zijn die cijfers dan toch niet zo realistisch en valt de leercultuur in bedrijven en organisaties tegen? In dit artikel beschrijf en verklaar ik de huidige Nederlandse praktijk. De Nederlandse praktijk blijkt moeizaam, alle retoriek en miljoeneninvesteringen van overheidswege ten spijt. Het is de vraag wat de perspectieven zijn voor een leven lang leren in Nederland. Door een vergelijking met buurland Duitsland kunnen we inschatten hoe re\u00ebel de Nederlandse ambities op dit gebied zijn en adviezen voor de toekomst geven. Dat land staat veel lager in de genoemde ranglijst dan Nederland; toch blijkt het permanente leren op de werkplek de belangrijkste pijler van het Duitse economische succes te zijn. Het is een belangrijk aspect van het succes van de Duitse hidden champions<\/em> (Simon, 2011). Ten slotte beantwoord ik de vraag in hoeverre op dit gebied effectieve systemen en leerculturen in Nederland \u00fcberhaupt realistisch zijn.<\/p>\n

Populair thema
\n<\/strong>Op Prinsjesdag was het weer raak. Geheel in de lijn met het jarenlange roffelen op de trommel van de kenniseconomie maakte het kabinet een aantal maatregelen bekend, zoals flexibilisering van het mbo-aanbod in de vorm van certificaten, experimenten met vouchers in Techniek en ICT, het beschikbaar stellen van negentig miljoen euro voor scholingsvouchers, vooral bedoeld voor mbo-2 en -3. Dit zijn immers de werknemers die verondersteld worden routinematig werk te doen dat bedreigd wordt. Er werd ook weer gepleit voor de Intersectorale mobiliteitscentra en regionale arrangementen voor werkzekerheid. Met name de marketing van deze nieuwe instrumenten kreeg veel aandacht. Want er is blijkbaar geen sprake van dat individuele werkgevers en werknemers de overheidsmiddelen met beide handen aangrijpen.<\/p>\n

De MBO Raad kwam deze zomer met een voorstel voor de vergeten doelgroep 23- tot 27- jarigen die door gebrekkige scholing de aansluiting op de arbeidsmarkt mist. De MBO Raad wil dat \u2018er in 2025 meer variatie is, met gestandaardiseerde of niet-gestandaardiseerde opleidingen, korte of langere opleidingen, volledige of (combinatie van) delen van opleidingen (denk aan cross-overs), in een permanente dialoog met het regionale bedrijfsleven\u2019 (MBO Raad, 2016). De gemeenten zouden deze kar vanaf de invoering van de participatiewet moeten trekken. In het hoger onderwijs wordt er tot 2019 door het ministerie 65 miljoen euro ge\u00efnvesteerd in een leven lang leren. Onderwijsinstellingen moeten hetzelfde bedrag erbij leggen. Hiermee hoopt de overheid een leercultuur te cre\u00ebren. Gaan we die zo inderdaad krijgen en biedt Nederland daarvoor de goede randvoorwaarden?<\/p>\n

Gebrekkige verbinding tussen werken en leren
\n<\/strong>De effectiviteit van beleid hangt nauw samen met de vraag wie zich daarvoor verantwoordelijk voelt. Dat blijkt geen vanzelfsprekende zaak te zijn. Flexibele arbeidscontracten, zzp\u2019ers die uit arren moede maar voor zelfstandigheid kiezen, het zijn ontwikkelingen op de arbeidsmarkt die het thema ook niet gemakkelijker maken. Waarom zouden bedrijven investeren in flexibele arbeidskrachten? Alleen al de onderbenutting van de meeste O&O-fondsen (opleidings- en ontwikkelingsfondsen), behalve in de metaal- en elektrotechnieksector, spreekt boekdelen. Bovendien worden met alle middelen die vanuit de O&O-fondsen beschikbaar zijn er slechts zo\u2019n twintig procent van de medewerkers bereikt. Of zijn het de werknemers die het nut van hun opleiding niet inzien? Het is moeilijk te beoordelen. Een indicatie van de problematiek geeft het in 2012 op verzoek van de onderwijsraad uitgebrachte rapport van de Universiteit Maastricht met de veelzeggende titel Waarom groeit leven lang leren in Nederland niet sterker ondanks de vele adviezen erover<\/em> (Golsteijn, 2012). In deze evaluatie van de beleidsplannen en -initiatieven sinds 1996 wordt vastgesteld dat het effect van alle maatregelen tot dan niet adequaat wordt gemeten en dat het stimuleringsbeleid van de overheid niet heel effectief lijkt.<\/p>\n

Het rapport uit 2012 stelt ook vast dat de aansluiting tussen werken en leren cruciaal is. Op het eerste gezicht lijkt er momenteel niet veel aan de hand te zijn. Blijkens een recente SCP-publicatie is het aandeel werknemers dat een opleiding volgt vrijwel constant gebleven tussen 2010 en 2014 (Van Echteld et al., 2016). Zestig procent van de hoger opgeleiden en veertig procent van het middelbaar personeel schoolt zich, waarvan twintig procent via O&O-fondsen (SER-Noord, 2016). Toch blijken ouderen en lageropgeleiden \u2013 zij die toch al een zwakke arbeidsmarktpositie hebben \u2013 de minste scholing te volgen en niet de tendens te vertonen om dat meer te gaan doen. Werkzoekenden tenslotte, met name de jongeren die een beroepsopleiding (willen) doen, zien zich met een aanbod van opleidingen geconfronteerd dat (op de vakscholen na) niet of weinig is ingebed in een hechte samenwerking met bedrijven (Blom, 2014).<\/p>\n

Veel opleidingen in mbo en hbo kampen met dit probleem van een gebrekkige kwalitatieve en kwantitatieve aansluiting op de wensen van de arbeidsmarkt. De eerste ervaringen van scholieren met opleidingen zijn daarmee niet optimaal en maken voortzetting van \u2018learning on the job<\/em>\u2019 niet aantrekkelijk en vanzelfsprekend. De regelgeving die gestort is over het mbo met betrekking tot contacturen, docenten, enzovoort maakt een effectief scholingsaanbod overigens ook onmogelijk. Zo is bijvoorbeeld het bbl-traject in de procestechniek ingestort, omdat hier altijd in ploegen wordt gewerkt en werknemers niet op vaste tijden op school kunnen komen, niet gelijktijdig op de werkplek geschoold mogen worden.<\/p>\n

Beleidsmakers, eigenlijk iedereen streeft ernaar, maar de ontwikkeling van een \u2018leercultuur\u2019 lijkt er niet van te komen (Van Dam in FD<\/em> van 31 mei 2016, zie Leupen, 2016). Bedrijven gooien vaak hun opleidingsopdrachten over de schutting van een businessschool of een afdeling HR, maar de verbinding met het alledaagse werken komt er niet zo van. Een positieve attitude ten opzichte van leren op de werkplek lijkt ver weg te zijn.<\/p>\n

Toverwoorden
\n<\/strong>Samenwerking is het toverwoord in alle pleidooien. Het gaat dan om samenwerking tussen verschillende partijen, zoals roc\u2019s en aoc\u2019s , georganiseerd bedrijfsleven, O&O-fondsen, overheden. Uit de nieuwste cijfers van de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) bleek helaas dat de afgelopen vijf jaar het aantal studenten BBL met bijna 37 procent is gedaald (juni 2016) zonder dat dit is gecompenseerd door een stijging in het aantal bol-leerlingen. Vaak wordt gesteld dat het bestaande instrumentarium van het Rijk en UWV nauwelijks mogelijkheden biedt om een leven lang leren te ondersteunen. Als bedrijven de weg naar de bbl-trajecten al niet weten te vinden, welke perspectieven zijn er dan voor een leven lang leren? Daarom wordt binnen de huidige wet- en regelgeving slechts gepleit voor samenwerking. Het lijkt op de vlucht naar voren, want wat zou voor dit optimisme op meer samenwerking pleiten?<\/p>\n

De hamvraag is nu of het in de verschillende regio\u2019s goede samenwerking tot stand kan komen tussen bedrijven en gemeenten enerzijds en het beroepsonderwijs anderzijds. Een illustratie daarvan zijn de CIV\u2019s (Centra voor innovatief vakmanschap in het mbo), de CoE\u2019s (Centres of Expertise in het hbo), de RIF\u2019s (Regionale investeringsfondsen) en andere vormen van publiek-private samenwerking in de regio\u2019s. De hoop is dus nu op deze pps\u2019en (publiek-private samenwerkingen) gevestigd. Helaas gaan die pps\u2019en vaak gepaard met weinig regie en voor zover ze er zijn is de continu\u00efteit niet gewaarborgd. Hun financiering is immers geen integraal onderdeel van de financiering van roc\u2019s. Daarmee komen we bij de vergelijking met onze oosterburen. In Duitsland is namelijk w\u00e9l sprake van een goed functionerend systeem van scholing van werknemers, tijdens en na hun opleiding.<\/p>\n

De kloof tussen wens en werkelijkheid
\n<\/strong>Over het algemeen tonen Nederlandse bedrijven weinig aandacht voor het investeren in hun nieuwe en oude personeel. Initiatieven in het kader van vakscholen en de paar centra voor innovatief vakmanschap (civ\u2019s) daargelaten. De belangstelling voor met name civ\u2019s en regionale investeringsfondsen (rif\u2019s) lijkt sterk samen te hangen met de beschikbaarheid van fondsen die met name bij de regionale speerpunten rijkelijk vloeien. Hoe duurzaam is deze vorm van facilitering van opleidingen? Het genoemde probleem van de schaarste aan stageplekken en het feit dat de bedrijfsscholen die tot in de jaren tachtig bloeiden vrijwel allemaal zijn verdwenen en mondjesmaat terugkomen is illustratief voor de geringe moeite die Nederlandse bedrijven zich getroosten in mensen te investeren. Met de civ\u2019s en de rif\u2019s laten ze zich door de overheid f\u00eateren. Maar is dat een duurzaam model?<\/p>\n

Bedrijven en onderwijs zouden toe moeten naar een veel intensievere en minder vrijblijvende samenwerking. De oplopende intensiteit en dynamiek van publiek-private samenwerking is in de volgende vier stappen te typeren (Van den Toren, 2016):<\/p>\n