Het volgende artikel stond in de volkskrant van 11 november 2006
____________________________________________________________
Laten we het ministerie van Onderwijs maar afschaffen

Het onderwijs lijdt aan twee chronische ziekten: ministeriële veranderzucht en onderwaardering van kennis, meent Bert van der Spek.

'Help, het onderwijs verzuipt' was het thema van een onderwijsdebat in de Rode Hoed op 5 november, georganiseerd door de Volkskrant. Achter de tafel zaten allemaal lieden die het goed voor hebben met het Nederlandse onderwijs: minister van Onderwijs Maria van der Hoeven, D66-lijsttrekker Alexander Pechtold, VU-filosoof en oprichter van de actiegroep Beter Onderwijs Nederland Ad Verbrugge en de voorzitter van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Frits van Oostrom. Het debat verliep zoals veel van dit soort debatten verlopen. Wat algemeen gemopper over de kwaliteit van het onderwijs, terwijl de verantwoordelijke minister roept dat het allemaal wel meevalt. Naar mijn gevoel kwamen twee zaken onvoldoende voor het voetlicht: de ziekmakende veranderzucht van de successieve ministers van Onderwijs en de nog lang niet uitgeroeide flower power -geest in het onderwijs.

Sinds enkele decennia is politiek een bedrijf geworden van managers die zich willen profileren. Politici willen graag in de krant en op tv en herinnerd worden door het nageslacht. Dit geldt in sterke mate voor het ministerie van Onderwijs. Het is niet voldoende de begroting te maken, onderwijs en onderzoek te faciliteren en de onderwijskwaliteit te bewaken. Nee, er moet beleid gemaakt worden. Sinds eind jaren zestig heeft elk kabinet wel een of andere onderwijsvernieuwing ingevoerd. Het maakt daarbij niets uit welke politieke kleur de minster of staatssecretaris heeft. Ik noem de bekendste operaties.

- De Mammoetwet uit 1963 (KVP-minister Cals), ingevoerd in 1968.

- Minister Van Kemenade (PvdA) vocht vanaf 1973 jarenlang voor een middenschool.

- In 1998 kwam het studiehuis van minister Ritzen (PvdA). In het studiehuis gaat zelfredzaamheid boven kennisoverdracht. Nu discussiëren we weer over afschaffing.

- In 1999 kwam de invoering van het vmbo (PvdA-staatssecretaris Netelenbos). Wat iedereen van tevoren wist: een fiasco. Een grote groep jongeren is nu eenmaal ongeschikt voor een theoretische leerweg. Iedereen is nu ongelukkig: kinderen, ouders, bedrijfsleven.

- Tot het midden van de jaren negentig bestond er een prachtige avondopleiding voor leraren: de mo-opleiding. Goed niveau; erg goedkoop. Opgeheven. Nu klungelen we dan maar wat met 'zij-instromers'.

- Invoering in 1981 door CDA-minister Deetman van de tweefasenstructuur in het wetenschappelijk onderwijs; afschaffing kandidaats- (3 jaar) en doctoraalopleidingen (2 jaar). Het universitaire onderwijs ging van vijf naar vier jaar. Uiteraard waren de woorden 'kwaliteitsverbetering' niet van de lucht.

- In 1999 drinkt minister Hermans (VVD) een glas champagne in Bologna, besluit in Europees verband de bachelor-masterstructuur in te voeren, waarmee we in feite ons kandidaats-doctoraalschema terug hebben, ware het niet dat de master natuurlijk maar één jaar mag duren. In Duitsland en Italië is de masteropleiding standaard twee jaar.

- Een prachtig voorbeeld van onzin-politiek voor de Bühne was het beleid van minister Ritzen (PvdA) om vijfhonderd miljoen gulden uit te geven aan 'onderwijsverbetering'. Echter, dit geld mocht niet besteed worden aan docenten en onderwijsmateriaal. Het werd dus besteed aan ambtenaren die sleutelden aan 'studeerbaarheid' en studiehandleidingen.

- Rutte (VVD) mag een paar maandjes staatssecretaris spelen, jaagt er gauw even een nieuw financieringssysteem door, waardoor studenten 'leerrechten' krijgen die ze op verschillende universiteiten mogen gebruiken. En dan verdwijnt meneer weer. Hij heeft zijn ei gelegd en laat het onderwijsveld met de brokken zitten. Universiteiten, mede aangespoord door dure visitatiecommissies en de onderwijsinspectie, hebben mooie opleidingen ontwikkeld met een doordachte opbouw van kennis en vaardigheden. Daar blijft niets van over als studenten gerechtigd zijn te gaan shoppen. Bovendien bestaan onder het huidige systeem genoeg mogelijkheden aan andere universiteiten en in het buitenland te studeren, met goedkeuring van de examencommissie van de gevolgde opleiding.

Wat echt moet veranderen, verandert niet: het belachelijke systeem waarmee Nederland zijn universiteiten financiert. Universiteiten krijgen geld naarmate ze meer studenten een diploma geven. Een docent die een student laat zakken, is dus een dief van zijn eigen portemonnee. Vanzelfsprekend leidt dit tot een sluipende niveauverlaging. Eenzelfde beleid (als je het 'beleid' mag noemen) geldt het universitaire onderzoek, want onderzoek wordt aan onderwijs gekoppeld. Dus als er 1000 studenten sociologie zijn en 100 studenten medicijnen, wordt er 10 keer zo veel geld uitgegeven aan sociologie als aan geneeskunde. Er zijn maar heel weinig studenten Duits, dus worden opleidingen Duits op alle universiteiten afgeknepen, hoe belangrijk dit vak ook is.

Conclusie: het grootste gevaar voor het onderwijs ligt bij het ministerie van Onderwijs zelf. Met andere woorden, schaf het ministerie van Onderwijs maar af, breng het onder bij Binnenlandse Zaken en school de ambtenaren om tot leraren. Verder kan er flink worden bezuinigd door op te houden met modieuze experimenten.

Het is niet alleen de schuld van het ministerie dat kennis niet meer belangrijk wordt gevonden, dat het nu om 'vaardigheden' en 'competenties' gaat. De leraren Nederlands bijvoorbeeld hebben onder invloed van de geest van de jaren zestig decennia lang vrijwel collectief gefaald.

Studenten kunnen geen zin schrijven zonder spelfouten, kunnen niet ontleden, kunnen niet de essentie uit een artikel halen, hebben weinig gelezen. Het is niet hun schuld. Het is de schuld van hun leraren. Ik besteed in elk werkcollege tijd aan de spelling van de derde persoon enkelvoud (stam+t) en de spelling van het deelwoord. Mijn collega-hoogleraar Latijn moet vertellen wat een lijdend voorwerp is. Mijn betreurde Utrechtse collega Heleen Sancisi-Weerdenburg verzuchtte eens: 'Omdat de middelbare scholen zo nodig universiteitje willen spelen, moeten wij ze de basiskennis gaan bijbrengen.' En dat terwijl juist jonge kinderen goed kunnen memoriseren. Inzicht komt echt later wel.

Kortom. Het onderwijs lijdt aan twee inmiddels chronische ziekten: ministeriële veranderzucht en een kwalijke onderwaardering van kennis. Voor herstel is een mentale omwenteling nodig die uitgaat boven het bekritiseren van deze of gene individuele minister.

Bert van der Spek is hoogleraar oude geschiedenis aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, ex-docent mo-opleiding geschiedenis en ex-docent geschiedenis vwo.